Van machine naar ecosysteem: anders kijken naar onderwijs
Scholen komen steeds vaker te staan voor complexe uitdagingen die niet eenvoudig op te lossen zijn. Waar vroeger veel problemen duidelijk en voorspelbaar waren, vragen veel hedendaagse vraagstukken een andere aanpak. Denk aan thema’s zoals het realiseren van een sterke onderwijskwaliteit, de motivatie van leerlingen, het tekort aan leraren, het slim omgaan met data en het zorgen voor inclusief onderwijs. Zulke uitdagingen laten zich niet vatten met een eenvoudig stappenplan. Een complexe realiteit vraagt van scholen om anders te kijken en te handelen.
Mechanistisch perspectief
Vanuit dit perspectief benaderen we een school als een machine, opgebouwd uit afzonderlijke onderdelen die elk een duidelijke functie hebben. Het idee is dat, als alle onderdelen correct functioneren en goed op elkaar zijn afgestemd, het geheel voorspelbare en meetbare resultaten oplevert. Binnen dit denken is efficiëntie, controle en beheersbaarheid belangrijk. Volgens dit denken benaderen we problemen of afwijkingen van de norm als storingen die we meteen moeten oplossen. Vanuit deze zienswijze organiseren we de school doorgaans hiërarchisch, met heldere lijnen van besluitvorming en verantwoordelijkheid. Dit zorgt voor duidelijkheid, voorspelbaarheid en een sterke nadruk op afspraken en procedures. Dat kan ervoor zorgen dat teamleden in eerste instantie eerder vanuit hun eigen rol functioneren en louter instaan voor hun eigen domein. Bij deze zienswijze, bekijken we de school als een geheel van oorzaak-gevolgrelaties. Het onderliggend wereldbeeld is dat als we alles goed organiseren en controleren, we de resultaten krijgen die we vooropstellen.
Systemisch Perspectief
Vanuit dit oogpunt zie je de school als een levend netwerk van relaties. Het idee is dat de relaties tussen de onderdelen van grote invloed zijn en dat alleen een integrale inpak tot duurzame resultaten kan leiden, ook al zijn deze geenszins vooraf voorspelbaar. Bij deze zienswijze besef je dat oorzaak en gevolg verspreid kunnen liggen in ruimte en tijd. Dat er vertragingen in het systeem kunnen optreden. In dit denken is er ook ruimte voor zelforganisatie en emergentie: dat wat zich gaandeweg ontwikkelt in het samenspel. Dit perspectief verwijst naar processen die niet vooraf vastliggen, maar groeien door samenwerking en context. Orde en betekenis ontstaan door interactie. Kleine veranderingen kunnen grote effecten hebben, vaak later in de tijd of op een andere locatie. Dat maakt het systeem minder voorspelbaar, tegelijk ook rijker en veerkrachtiger. Onderliggend ontstaat hier het vertrouwen dat leren een natuurlijk proces is, dat zich ontwikkelt wanneer de juiste condities aanwezig zijn. De rol van de school is dan niet om alles te controleren, maar om een omgeving te creëren waarin dat leren kan ontstaan en groeien.
Technische oplossing of complexe uitdaging?
Voor eenvoudige problemen of uitdagingen, werkt een mechanistisch systeem goed. Het gevolg komt rechtstreeks voort uit de oorzaak. De logica laat ons niet in de steek. Je verandert iets aan A en B verandert mee in de gewenste richting. Voor adaptieve uitdagingen, werken mechanistische oplossingen niet meer. Als je in een complex systeem A verandert, dan volgt B niet noodzakelijk. B kan door je actie ook achteruitgaan. Bij adaptieve uitdagingen of ‘wicked problems’, is een systemische aanpak vereist. Dat wil echter niet zeggen dat er bij de systemische aanpak geen mechanistische handelingen meer zijn. Integendeel, ook een systemische benadering is gebaat bij het documenteren en opvolgen van acties. De architectuur van de aanpak en de interpretatie van de uitkomsten is echter volledig anders.
De school als levend organisme
Net als de natuur kun je een school zien als een levend systeem, een samenhangend geheel van onderling verbonden delen die elkaar wederzijds beïnvloeden. Naast de infrastructuur en de inbedding in de gemeente of stad heb je leerlingen, leraren, zorgcoördinatoren, schoolleiders, medewerkers, opvoeders, ouders, vrijwilligers, ouderraad, schoolraad, leerondersteuners, CLB-medewerkers en externe diensten. Ook wie vroeger deel uitmaakte van het schoolteam en wie er in de toekomst zal zijn, hoort erbij. De school heeft ook een oorsprong. Ooit is ze opgericht met een bepaald doel. De oorsprong van de school blijft belangrijk tijdens haar evolutie. Daarnaast heeft een school ook een bestemming. Dat is het hoger doel waarnaar het schoolsysteem beweegt. Vaak ontwikkelt het hoger doel zich in interactie met de samenleving, de leerlingen en de onderwijscontext. Door af en toe de oorsprong en de bestemming te heractiveren, kun je energie in het schoolsysteem injecteren.
Een mix van systemen
Iedereen brengt zijn eigen familiesysteem mee naar school. Dat omvat het gezin maar ook ouders, grootouders, overgrootouders en voorouders, aangevuld met andere familieleden (tantes, ooms, neven, nichten). Bij het familiesysteem horen gewoontes, overtuigingen en regels die van generatie op generatie worden doorgegeven. Die hebben dus invloed op iedereen in de familie. Een leerling die naar school komt, brengt dus haar familiesysteem mee, inclusief positieve en negatieve voorvallen en verhalen. Hetzelfde geldt voor elke volwassen medewerker op school. Ook zij zijn meestal lid van een gezin met eigen patronen en overtuigingen. Daarnaast brengen zij nog een tweede systeem mee. Zij zijn ooit zelf kind geweest en maakten deel uit van een ander familiesysteem, hun systeem van herkomst. Ook die patronen, gewoontes en overtuigingen nemen ze (vaak onbewust) mee naar school.
Daarnaast hebben leerlingen, leraren en andere medewerkers ook hobby’s of zijn ze lid van een club met een eigen systeem met gewoontes, regels en cultuur. Ook zijn er nog de professionele systemen rond de school, zoals de pedagogische begeleiding, het CLB of het leersteuncentrum. Rondom de school zitten ook systemen zoals de bibliotheek, het theater, het buurtcomité of de ouderraad. En dan is er nog de scholengroep en/of scholengemeenschap, ook met een eigen systeem.
Al die systemen zijn aanwezig in de school en spelen op elkaar in. Van overal komen er patronen, vaste gewoontes of cultuurelementen de school binnen. Dat zijn er dus heel wat. Daarom is het belangrijk om wat er op je school gebeurt ook door deze systeembril te bekijken. Wat je observeert, komt niet noodzakelijk uit het systeem van je school. Het kan ook iets zijn dat een leraar meebrengt vanuit zijn familiesysteem. Of iets wat een leerling van haar grootouders meegekregen heeft. Ook bij een schoolleider kan het systeem van herkomst leidend zijn voor het gedrag of hoe zij bijvoorbeeld reageert in een teamoverleg.
Wil je nog meer vanuit een systemische bril leren kijken?
De komende periode organiseren we ontmoetingsavonden waarbij we in gesprek gaan over deze andere manier van kijken naar schoolsystemen. Een avond van reflectie, ontmoeting en praktijkverhalen. We houden halt op onderstaande inspirerende locaties. Meer info en inschrijven via de link: https://www.edunext.be/druk-op-de-shoolketel-on-tour
